№5 зертханалық сабақ.


Көмірсутектердің галоген туындыларын алу

Жұмыстың мақсаты: Әр түрлі әдістермен қаныққан және қанықпаған көмірсутектердің галоген туындыларын алу.

Реактивтер мен жабдықтар: күкірт қышқылы мен этил спирті (1:1) қоспасы, натрий хлориді, этил спирті, кристалдық йод, 10%-дық натрий гидроксидінің ерітіндісі, бром суы (1мл суға 2мл бром қосу керек), пробиркалар, газ жүретін түтігі бар тығын, спирт шамы, сүзгі қағаз, мұзы бар стакан, пемза үгінділері.

1-тәжірибе. Хлорлы этил алу

Жұмыс барысы: Пробиркаға күкірт қышқылы мен этил спиртінің қоспасынан 3-4мл құйып, оның үстіне натрий хлоридін ұнтақтап салып, газ жүретін түтігі бар тығынмен жабады. Пробирканы штативке тігінен орнатып, газ түтігінің екінші ұшын мұзы бар стаканға батырып, пробирканы баяу қыздырады. Қоспадан бөлінген хлорлы этил стаканда кристалдар түрінде түзіледі:

Н2SO4 + NaCl ® HCl + NaHSO4

CH3CH2OH + HO–SO3H ® CH3CH2OSO3H + H2O

күкірт қышқылының этил эфирі

CH3CH2OSO3H + HCl ® CH3CH2Cl + H2SO4

2-тәжірибе. Йодоформ алу

Жұмыс барысы: Пробиркаға 5-6 тамшы этил спирті мен 1мл су құйып, оның үстіне йодтың бірнеше кристалдарын ұнтақтап салады. Қоспадағы йод ерігенше натрий гидроксидінің ерітіндісін құйып, пробирканы 60-700С дейін баяу қыздырады. Пробиркадағы қоспаны суытқанда сары түсті, өзіне тән иісі бар йодоформның кристалдары тұмбаға түседі. Ерітіндіні сүзгі қағазбен сүзіп, алынған кристалдарды кептіреді. Йодоформның түзілу реакциясының теңдеуі:

2 + 8NaOH ® 4NaI + 4NaOI + 4H2O

CH3CH2OH + NaOI ® CH3CHO + NaI + H2O

CH3CHO + 3NaOI ® CI3CHO + 3NaOH

CI3CHO + H2O ® CHI3 + HCOOH

HCOOH + NaOH ® H2O + HCOONa

Теңдеулерді жинақтап жазсақ:

CH3CH3OH + 4I2 + 6NaOH ® CHI3 + HCOONa + 5NaI + 5H2O

3-тәжірибе. Бромды этилен алу

Жұмыс барысы: Тәжірибені тартпа шкафта жүргізу қажет. Пробиркаға этил спиртімен күкірт қышқылының қоспасынан 2-3мл құйып, ерітінді бірқалыпты қызу үшін үстіне бірнеше пемза үгінділерін салып, штативке орнатады. Пробирканың аузын газ өткізетін түтігі бар тығынмен жауып, оның екінші үшін суық суы бар стаканға батырылған, ішіне бром суы құйылған пробиркаға салады. Қоспасы бар пробирканы баяу қыздырады. Сол кезде бөлінген этилен броммен әрекеттесіп, оны түссіздендіреді. Пробиркада ауыр май тәріздес қызыл сұйық зат – бромды этилен түзіледі:

Н2С=СН2 + Вr2 ® Н2СВrСН2Вr

Зертханалық жұмысты қорғауға арналған сұрақтар

1. Хлорлы этил жалынның түсін өзгерте ме?

2. 1- хлор-2-метилпропаннан 2- хлор-2-метилпропанды қалай алуға болады?

3. Келесі қосылыстардың құрылымдылық формуласын жазыңыздар:

а) 2-хлор-3-метилпентан; ә) 3-хлор-2,2-диметилгексан; б) 3-хлорбутен-1.

4. Сәйкес этилен көмірсутегіден 2-йод-2-метилпентанды алу реакциясының теңдеуін жазыңыздар.

5. Келесі формулаға (С4Н9Сl) сәйкес келетін барлық изомерлік галоген көмірсутектердің құрылымдық формулаларын құрастырыңыздар.

6. Келесі реакцияларды жүзеге асыру үшін қандай реагенттер қажет және қандай шарттар орындалуы тиіс: а) С2Н5ОН ® С2Н5Сl; ә) С3Н7Вr ® С3Н7I;

б) (СН3)2СНОН ® (СН3)2СНВr ?