Цитоплазма


Цитоплазма - қоршап тұрған ортадан плазмолеммамен шектелiп, құрамы гиалоплазма, тұрақты және тұрақсыз қосындылардан тұратын жасуша құрам бөлiгiнiң бiрi.

Гиалоплазма (грек. шыны, мөлдiр), цитозоль, жасуша шырыны, матриксi, негізгі сұйық заты (плазмасы), жасушаның өте маңызды бөлімі, зат алмасуында зор рөл атқарады -жасуша құрамын бiрiктiрiп, бiр-бiрiмен химиялық қатынасын қамтамасыз ететiн, күрделi коллоид жүйесi, iшкi тiрегi.

Электронды микроскоп құрамында әртүрлі биополимерлер: белоктар (ақуыздар), күрделі көмірсулар, нуклеин қышқылдары, басқада құрылымдар сақталатынын анықтады. Бұндағы жүйе сұйық күйден қатты күйге, немесе керісінше ауысып отырады.

27-сурет. Жасушаның электронды микроскоптагы қурылысы. Сызба.

1 -жасуша қабығы; 2-пиноцитоз (суйық) көпіршіктері; 1-центросома; 4-гиалоплазма; 5-эндоплазмалық тор: а-цитожарғақтар: б-рибосомалар; 6-ядро; 7-перинукпеарлы кеністіктің цитожарғақ қуысымен байланысы; 8-ядро тесіктері; 9-ядрошық; 10-Гольджи аппараты, 11-секреторлы көпіршіктер; 12-митохондрийлер; 13-лизосомалар; 14-қарбудың уш дейекті сатылары; 15-жасуша қабыгының цитожарғақтармен байланысы.

Жасуша цитоплазмасының құрамына ақуыздар, майлар, көмірсулар, бейорганикалық заттар, су, липоидтар, нуклеин қышқылдары кіреді. Кептірілген жасушалар массасының 50-80% - ақуыздар, 1-5% - көмірсулар, 5-90% – майлар, 2-3% липоидтар, ал жасуша массасының 75-85% су болады.

Жасуша цитоплазмасының физикалық-химиялық қасиеттері, онда орналасқан заттардың күйімен (коллоид) айқындалады. Заттардың коллоидты ертінділері, олардың құрамындағы аса ірі молекулаларында біртекті зарядтар болғандықтан, бір-бірімен тебісіп, тұнбай, асылып тұрады. Тек, зарядтар азайғанда, немесе оны алып тастаса, коллоидтың кейбір бөліктері тұнады. Бұл құбылысты ұю (коагуляция) деп атайды. Коллоид ертінділері кейбір жағдайда сұйықтықтан сірне күйге және қарама-қарсы күйге ауыса алатын қабылеті болады. Бұл құбылысты белокты заттардың қосындысы (желатинизация) деп атайды. Кейде коллоидтар тұнбай, ертінді ретінде, қоюлығы әртүрлі екі ертіндіге, жеке бөлінеді. Бұл құбылыс шоғырлану (коацервация) деп аталады.

Эукариотты жасушалардағы ақуыздың 20-25% осы гиалоплазманың құрамында кездеседі. Бактерия жасушасының гиалоплазмасы барлық ақуыздардың 50% қамтиды. Гиалоплазма арқылы жасуша ішіндегі аминқышқылдары, нуклеотидтер (қант, майларды тасымалдау) процестері жүреді. Ол АТФ молекулалары жинақталатын орын, әрі онда гликоген, май тамшылары сияқты қоректік заттар жиналады.

Электронды микроскоптың көмегімен К.Р. Портер гиалоплазмада микротрабекулярлық тор барын анықтады. Ол жасушаның ішкі тірегі болуымен қатар, жасуша плазмасындағы ферменттердің орналасуын реттейтіні дәлелденді. Онымен қоса, ол сыртқы ортаның әсеріне орай, қажет болса ыдырапта кете алатын көрінеді.

28- сүрет. Цитоплазманың схемасы

Жасушаның тұрақты қосындылары – органоидтар немесе органеллалар деп аталады. Тұрақты қосындылар (органелла, органоид, грек. ағза, мүше; түрi) - арнайы қызметтер атқаратын, құрамында әртүрлi молекулалар саны бар, мөлшерi 20 нм-ден 10 мкм дейiнгi жарғақшалы, жарғақшасыз құрылым. Жарғақшалыларға-цитоплазмалық тор (эндоплазмалық ретикулум), тақташалар кешенi (Гольджи аппараты), митохондрийлер, лизосомалар, пероксисомалар, пластидтер, ал жарғақшасыздарға - рибосома (полирибосома), жасуша орталығы, цитоқаңқа элементтерi (микротүтiкше, микро-, аралық өскiндер (филаменттер) жатады.

Жасушаның тұрақты қосындылары – органоидтар немесе органеллалар деп аталады. Тұрақты қосындылар (органелла, органоид, грек. ағза, мүше; түрi) - арнайы қызметтер атқаратын, құрамында әртүрлi молекулалар саны бар, мөлшерi 20 нм-ден 10 мкм дейiнгi жарғақшалы, жарғақшасыз құрылым. Жарғақшалыларға-цитоплазмалық тор (эндоплазмалық ретикулум), тақташалар кешенi (Гольджи аппараты), митохондрийлер, лизосомалар, пероксисомалар, пластидтер, ал жарғақшасыздарға - рибосома (полирибосома), жасуша орталығы, цитоқаңқа элементтерi (микротүтiкше, микро-, аралық өскiндер (филаменттер) жатады.

29- сүрет. Цитоплазмадағы органоидтардың схемасы

Органоидтар цитоплазманың тұрақты бөлігі, өздеріне тән қызметтер атқарып, кейбіреуі организмнің әр жасушасында кездессе, ал басқалары тек арнаулы жасушаларда болады. Сондықтан оларды жалпы және арнайы деп бөледі. Жалпыға – митохондрийлер, эндоплазмалық тор, Гольджи аппараты, лизосома мен рибосомалар, центросома (жасуша орталығы), микротүтікшелер, микрофибриллдер, ал арнайы түріне – миофибриллдер, нейрофиламенттер, тонофибриллдер, кірпікшелер, қылаяқтылар және микроқылшықтылар жатады.

Цито-, эндоплазмалық торды (грек. жасуша, iшкi; ретикулум) 1945ж. К.Р.Портер ашты. Жұқа жарғақшалар цитоплазма iшiнде жайпақ ұзынша түтiкшелi, көпiршiктi жүйе түзiп орналасады. Онда ферменттер жүйесi көп болатындықтан белок қоюлығы өте жоғары болады. Эндоплазмалық тордың (ЭПТ) даму деңгейi, құрылыс ерекшелiгi әртүрлi жасушалардың атқаратын қызметiне сәйкес өзгерiп тұрады. Оның үш–түйiршiктi, түйiршiксiз (тегiс), бiр-бiрiмен байланысқан жерiнде өткiншi түрлерi болады.

Түйiршiктi ЭПТ барлық жарғақша, жасушадан шығатын ақуыздар түзiлуiн, ақуыз молекулаларының бастапқы ферменттер арқылы ыдырауын, генетикалық ақпаратты иРНҚ тiлiнен ақуыздағы амин қышқылының тiлiне аударуынан кейiнгi өзгерiсiн қамтамасыз етедi. Жайпақ жарғақша, қуыс, түтiкше көпiршiктерден құралған. Қуыстарының енi 20 нм жуық, диаметрi бiрнеше мкм жетуi мүмкiн. Бұл ЭПТ атқаратын қызметiне орай, өзгерiп отыратынын көрсетедi. Гиалоплазмада рибосомалар, полисомалар түйiршiктi ЭПТ жарғақшасымен байланысып орналасады, қуыстарды (цистерналарды) жұқартатын ерекше ақуыздар сақтайды. Түйiршiктi ЭПТ аталық жасушадан басқа барлық жасушаларда кездеседi, әсiресе, арнайы ақуыз түзетiн (асқорыту ферменттерiн бөлетiн) ұйқы без ацинустары бездi эпителийi, коллаген, басқа ақуыздар түзетiн фибробластар мен иммуноглобулиндер бөлетiн плазмалық жасушаларда жақсы байқалады. Жасушалар цитоплазмасында шоғырланған эндоплазмалық торға негiздiк боялу тән. Нейрондарда ол бояғыш сүйгiш негiз, «Ниссль денешiгi» аталып, жарық микроскопта жақсы көрiнедi.

Түйiршiксiз ЭПТ-ды 20-100 нм диаметрлi түтiкше, өзекше, цистерна, көпiршiкше ұштасқан жарғақшалар торы түзедi, олардың бетiнде рибосомалар болмайды. Олар липидтердi, гликогендi, холестериндi түзедi; iшкi, сыртқы әсерлерден пайда болған заттарды уытсыздандырады; кальций иондарын жинақтап, атқаратын қызметiне қарай, әр түрлi шоғырландырады. Кейiнгiнi стероидты гормондар бөлетiн бүйрек безi қыртыс затындағы жасушалардан, ен Лейдиг жасушаларынан, аналық бездегi лютеоциттерден көруге болады.

30- сүрет.Эндоплазмалық тордың схемасы

Өткiншi (көшпелi) ЭПТ қалыптаса бастаған Гольджи аппараты бетiнде түйiршiктi ЭПТ-дың түйiршiксiз түрiне ауысу үлескiсiде кездеседi. Мұнда түтiкшелер бөлшектерге бөлiнiп, көмкөрiлген тасымалдаушы көпiршiктер құрады, олар ЭПТ материалын Гольджи аппаратына тасиды.

31-сүрет. Эндоплазмалық тор

А- түйіршікті эндоплазмалық тор; Б- өткінші эндоплазмалық тор; В-түйіршіксіз эндоплазмалық тор; 1- полисомалар; 2- түтікшелер; 3- көпіршіктер; 4- мембрана; 5- цистерналар

Гольджи аппаратын 1898 жылы итальян ғалымы Камилло Гольджи «iшкi тор тәрiздi аппарат» деп атады. Ол күрделi жарғақшалы тұрақты қосынды. Үш негiзгi элементтерден - жайпақ цистерналар бумасынан (түрi иiлген дискi тәрiздi, диаметрi 0,5-5 мкм, 3-30 бума құрады. Бума кеңiстiгi 15-30 нм, дөңес жағымен ядроға, ойыс бетiмен - плазмолеммаға қарайды); торсылдақтардан (шар тәрiздi жарғақшамен қоршалған элементтер, диаметрi 40-80 нм, iш тығыздығы орташа, цистернадан бөлiнiп, түзiледi); секрет бөлетiн көпiршiктерден (iрi, диаметрi 0,1-1,0 мкм, жарғақшамен қоршалған шар тәрiздi құрылым, бездi жасушаларда жетiлген Гольджи аппараты цистернасынан бөлiнедi) құралады. Бұл элементтердiң бәрiн диктиосома (грек. тор) деп атайды. Арнайы секрет бөлетiн жасушаларда Гольджи аппараты ядродан жоғары орналасады, үстiңгi бетi арқылы секреттер экзоцитоз (жасушаның түйiршiктi, көпiршiктi секреция түрiнде зат бөлу процесi) жолымен бөлiнiп шығады. Гольджи аппараты полисахаридтер, гликопротеиндер (гликокаликс, сiлекей) түзедi; түйiршiктi эндоплазмалық тордан тасымалданатын көмiрсу құрамбөлiктерiн гликопротеиндерге қосады (оны ақтық ферменттер арқылы ыдырау деп атайды); фосфаттар тобына (фосфорлану), май қышқылдарына (ацилирлеу), сульфат қалдығына үстеу (сульфаттау) жүргiзедi, белок молекулаларын жартылай ажыратады; секреттiк өнiмдердi конденсациялап, оның түйiршiктерiн құрады; жаңа пайда болған түйiршiктердi жарғақшалармен қамтамасыз етедi. Гольджи аппаратынан белоктар басты үш ағында: бұрын алғашқы лизосомалар аталған гидролазалық көпiршiктермен; плазмолеммаға көмкөрiлген көпiршiктер құрамында; секрет бөлетiн түйiршiктерге қабығын жоғалтатын көмкөрiлген көпiршiктермен тасымалданады.

А Б

32- сурет. Гольджи аппараты

А- жарық микроскоптағы: 1- ядро мен ядрошық; 2- цитоплазма; 3- Гольджи аппараты; Б- электронды микроскоптағы құрылым: 1- цистерна; 2-вакуольдер; 3- везикулалар (көпіршіктер)

Митохондрийдi (хондриосом, хондриомит, хондриоконт) 1850 ж. Р.А. Келликер «саркосома» деп атағанымен, оған осы атауды (грек. жiп, дән) 1898 ж. чех ғалымы Бенда бердi. Ол стероидтар биотүзiлуiне, май қышқылдары тотығуына, нуклеин қышқылдары түзiлуiне қатысады. Сопақша (эллипс), шар -, таяқша-, жiпше тәрiздi, басқада түрлi болып, өзгермелi келедi. Енi 0,2-2 мкм, ұзындығы 2-10 мкм, саны 1-ден 500000 дейiн жетедi (әр жасуша түрiне орай өзгередi), цитоплазмада диффузды, қуат көп керек жерлерге тақау орналасады. Митохондрий сыртқы және iшкi жарғақшадан тұрады. Сыртқы жарғақша тегiс, өткiзгiш қабылетi жоғары (молекулаларды цитозольден жарғақша аралық кеңiстiкке өткiзуде жақсы байқалады), iшкiсi көп терең қатпарлар - кристалар (қалыңдығы 20 нм, оксисома деп аталатын заттар болады, түрi тақташа тәрiздi) құрады. Криста айналасын толтыратын сұйықты-митохондрий матриксi деп атайды. Митохондрийлер оттексiз тотығу процесiнде қоректiк заттан қуат (энергия) өндiредi. Сондықтан оларды жасушаның күш беретiн станциясы деп атайды. Оның матриксi, iшкi жарғақшасында тотығу процесiн қамтамасыз ететiн ферменттер болады. Олар ерiктi қуат бөледi. Қуат аденозинтрифосфатаза молекуласында жиналады. Бұл молекулалар барлық жасушаларға таралады, кейiн аденозинтрифосфатаза ыдырауынан бөлiнетiн ерiктi қуат жасушалардың өсуiне, тiршiлiк етуiне, организмнiң барлық қызметiн орындауға қолданылады. Онда тасымалдаушы, тыныс алу тiзбегi ферменттерi, сукцинатдегидрогеназа, АТФ тағы басқалар сақталады. Митохондрий матриксiнде (қуысты толтыратын тығыздығы орташа бiркелкi ұсақ түйiршiктi заттар, онда жүздеген ферменттер, митохондрий рибосомалары, түйiршiктерi, басқа тұрақты қосындылардан ажыратуға болатын митохондрий ДНҚ-сы болады. Жалпы ДНҚ хромосомадағы организм қасиеттерiн ұрпаққа берiп, тұқым қуалауда маңызды рөл атқарады.






33-сүрет. Ішектің призма тәрізді эпителийінің жасушаларындағы митохондрийлер: 1- ядро; 2- шөтке тәрізді көмкөрме; 3-митохондрийлер; 4- негізгі жарғақша


34-сүрет.Митохондрий сызбасы:

1-матрикс; 2- терең қатпарлар (кристалар); 3- сыртқы жарғақша


Лизосоманы (грек. ерiту, дене) 1949 ж. Де Дюв Кристиан Рене ашты. Жасуша iшiндегi iрi молекулалардың қорытылуына қатысады. Оның диаметрi 0,5-2 мкм, түрi (фаго-, аутофаголизосома, көп көпiршiктi - мультивезикулярлы, қалдық денешiктер), құрылысы қорытылатын материалдарға қарай өзгермелi болады. Лизосомаларды анықтау үшiн ыдырату ферменттерiн табады.

Фаголизосома лизосомамен фагосоманың қосылуынан пайда болады, оны гетерофагосома деп атайды. Ол жарғақшалы көпiршiк, жасушадан тыс кездесiп, iшiнде қорытылуға арналған материалдар сақтайды.

Бұл материалдың бұзындысын гетерофагия деп атайды. Кейiнгi ұлпа жасушаларының қызметiнде маңызды рөл атқарады. Лизосома ферменттерiнiң тапшылығы жасушаларда қорытылмаған заттар (гликоген, гликолипид, гликозаминогликан) жинап, қажеттi қызметiн бұзып, организмде неше түрлi аурулар туғызады. Ол алдымен нейрондар, макрофагтар, фибробластар, остеобластар бұзылуына, олар қаңқа, жүйке жүйесi, бауыр, көкбауыр құрылысын, қызметiн бұзуға жеткiзедi. Гетерофагияда бүйрек түтiкшелерiндегi жасушалар, кеңiстiгiндегi ақуыздарды ұстап алып, амин қышқылдарына дейiн ыдыратып, қайтадан қанға қайтарады, ал қалқанша без жасушалары ақуыз матрицасынан йод сақтайтын гормондарды бөлiп алып, қайтадан қанға сiңiрiлуiне қатысады. Бұл құбылыстың бәрi ағзалар қызметiнiң күрделi бұзылуына жеткiзедi.

Лизосома мен аутофагосома қосылуынан аутофаголизосома түзiледi. Ол бұзылатын жасушаның құрамбөлiктерiн сақтайтын жарғақшалы көпiршiктен тұрады. Бұл материалдарды қорыту процессi аутофагия деп аталады. Кейiнгi митохондрий, рибосома шоғырларын, жарғақша бөлшегiн қорытатындықтан жасуша құрылымын тұрақты жаңартуды қамтамасыз етедi. Жасуша құрамбөлiктерiн қоршауға арналған жарғақшаларды түйiршiктi ЭПТ бередi.

11.gif






35-сүрет. Лизосоманың құрылымы мен қызметтері:

1 – фагосома; 2 – пиноцитоз көпіршігі; 3 – алғашқы лизосома; 4 –Гольджи аппараты; 5 – екінші лизосома


36-сүрет Лизосомалар. Бүйрек жасушасы



Мультивезикулярлы денешiк iрi (диаметрi 200-800 нм) шартәрiздi жарғақшалармен қоршалған - вакуоль, құрамында жарық, орташа тығыздықты матрикске батырылған ұсақ (40-80 нм) көпiршiктер болады. Денешiк матриксi ыдырату ферменттерiн сақтайтындықтан аталған ұсақ көпiршiктердiң бiртiндеп бұзылуын қамтамасыз етедi.

Қалдық денешiктер деп, цитоплазмада ұзақ болатын, жасушадан тысқа шығарылатын қорытылмай қалған материалды сақтайтын лизосомаларды айтады. Кейбiр жасушалар (нейрон, кардиомиоцит) қартайған кезiнде лизосомаларында липофусцин түйiршiктерiн көп жинайтындықтан «қартаю пигменттерi», «тозғандар» деп те аталады.

Пероксисомалар (микроденешiктер) құрылысы жағынан лизосомаларға ұқсас, жарғақшалы шартәрiздi, ұзынша көпiршiктер, диаметрi 0,05-1,5 мкм, iшiнде өзегi (нуклеоид) бар, кристальды құрылысы, талшық, түтiкшелерден тұратын бiркелкi, ұсақ түйiршiктi құрылым (матриксi, құрамы өзгермелi 15 ферменттер, iшiндегi ең маңыздыларына–пероксидаза, каталаза, Д амин қышқылының оксидазасы, уратоксидаза жатады). Диаметрi 0,05-0,25 мкм ұсақ пероксисомалар жасушаларда, диаметрi 0,3-1,5 мкм iрiлерi–гепатоциттерде, макрофагтарда, бүйрек түтiкшелерiнiң жоғарғы жағындағы жасушаларда кездеседi. 5-6 күнде бiр жаңарып тұрады. Пероксисомалар митохондрийлермен бiрге жасушада оттегiнi қайта пайдаланудың басты орталығы болып келедi. Тотыққан амин қышқылдары, көмiрсулар, басқа қосындылар жасушаларда өте күштi сутек қос тотығын құрып, пероксисома каталазасы көмегiмен оны ыдыратып, оттегiн және суды бөледi. Пероксисомалар жасушаны сутек қос тотығы жарақаттануынан қорғайды. Бүйрек пен бауырда iрi пероксисомалар көптеген заттарды залалсыздандыруда басты рөл атқарады.

37-сүрет. Пероксисомалар

Рибосоманы электронды микроскоп көмегiмен 1953 жылы румын ғалымы Паладе Джордж Эмиль ашып, 1958 жылы Робертс оны «рибосома» деп атаған. Ол ұсақ (диаметрi 15-30 нм), тығыз жарғақшасыз тұрақты қосынды, амин қышқылдары полипептид тiзбегiнде қосылып, ақуыз түзiлуiн қамтамасыз етедi. Әр рибосома қос ассимметриялы бiрлiктен (субъединица) тұрады. Кiшiсi телефон трубкасы тәрiздi, РНҚ-ны байланыстырады, үлкенi ожау тәрiздi, пептид тiзбегi қосылуын катализдейдi. Рибосомалар цитоплазмада жалқы кездесуi, шоғырлар (полирибосомалар, полисомалар) құруы мүмкiн. Рибосоманың ақуыз түзуi кiшi бiрлiктiң иРНҚ үлескiсiмен байланысынан басталады. Одан кейiн рибосома иРНҚ тiзбегiн бойлай жылжиды, әр кезеңде рибосомаға тРНҚ молекулалары антикодон иРНҚ кодонына сай комплементтi болатындықтан, арнайы қосылуы жүредi. Полипептидке 20-ға жуық амин қышқылдары 1 секундте қосылады. Орташа көлемдi белок молекуласы 20-60 секундте түзiледi. Белок тiзбегi аяқталысымен, бiрлiктер ыдырайды, иРНҚ-дан босайды. Бiр рибосома ақуыз түзiлуiнде болған кезде, жаңа рибосома бос иРНҚ орын алады. Белсендi тасымалдаудағы иРНҚ полисомаларда орналасады.

tmp3D0-23

38-сүрет. Рибосомалар: 1 — кіші суббірлік; 2 —а-РНК; 3 — т-РИК; 4 — аминкышқылы; 5 — улкен суббірлік ; 6 — эндоплазмалық тордың мембранасы; 7 — синтезделетін полипептидтік тізбек.

Жасуша орталығы (цитоцентр, центросома, лат. орталық, дене; бұл атауды 1888 ж. Бовери ұсынған) қос қуыс цилиндр тәрiздi, ұзындығы 0,3-0,5 мкм, диаметрi 0,15-0,2 мкм құрылым–центриольден (центросома құрайтын екi денешiк) құралған. Олар бiр-бiрiне жақын өзара перпендикулярлы жазықтықта орналасады. Әр центриоль (лат. орталық нүкте, орталық) жартылай бiрлескен микротүтiкшелерден, көлденең ақуыз көпiршесi бар 9 триплеттен тұрады. Центриольдер ортасында микротүтiкшелерi болмайды. Әр центриоль триплетi шар тәрiздi диаметрi 75 нм денешiктермен–серiктермен (сателлиттер) байланысқан. Одан таралған микротүтiкшелер орталық сфераны (лат. орталық, грек. шар) құрады. Бөлiнбеген жасушада қос центриольдер (диплосома) байқалып, ядроға тақау орналасады. Жасуша бөлiнер алдында кезеңаралықтың түзiлу кезеңiнде қос центриольдiң екi еселенуi жүрiп, әр жетiлген центриольге тiк бұрыш құрып, жас жетiлмеген процентриольдер қалыптасады. Алғашқы процентриольде 9 жалқы микротүтiкшелер болып, кейiн олар триплеттерге айналады. Одан соң қос центриоль жасуша бетiне тарап, митозда бөлiну ұршық микротүтiкшелерiн құратын орталық болып есептеледi. Сонымен центросома жасушаның күрделi бөлiну процесiне қатысады.

Цитоқаңқаны өте күрделi микротүтiкшелер, микро,- аралық өскiндер, микроперделiктер жүйесi түзедi. Жарғақшасыз тұрақты, басқа күрделi құралған қосындылар (кiрпiкшелер, талшықтылар, жасуша орталығының микробүрлерi), жасуша байланыстары (десмосома, жартылай десмосома, белдеу десмосомы) оның құрамына кiрiп, жасушалар түрiн сақтап, қажет болса өзгерте алады; жасушалар құрамбөлiктерiн бөледi, жылжытады; жасушаға одан заттарды тасымалдайды; жасушалардың қозғалысын қамтамасыз етедi, жасушааралық қосындыларға қатысады.







40-сүрет. Жасуша орталығы:

1-центриоль; 2- центриольді қоршаған цитоплазманың ақшыл участкесі; 3-цетросфера; 4- ядро


39-сүрет. Жасуша орталығы: 1 - жасуша орталығы; 2- центриоль құрылымы; 3- ц-центриоль, тр-триплеттер; мт-микротүтікшілер; с- сателиттер



Микротүтiкшелер цитоқаңқаның ең iрi құрамбөлiгi. Қуыс цилиндр тәрiздi құрылым, түрi ұзын (бiрнеше мкм) түтiк тәрiздi, диаметрi 24-25 нм-ге жуық, қабырғасының қалыңдығы 5 нм, кеңiстiгiнiң диаметрi 14-15 нм.

Жасушалар түрiн, беттерiнiң қарама-қарсылығын сақтап, құрамбөлiктердi бөлу, жасушааралық тасымалдауды, митозда кiрпiкшелер, хромосомалар қозғалысын қамтамасыз етедi, басқа тұрақты қосындылардың (центриолилер, кiрпiкшелер) негiзiн құруға қатысады.

Микроөскiндер жұқа ақуыз жiпшелерi, диаметрi 5-7 нм, цитоплазмада жеке, тор, шоғыр тәрiздi орналасады. Қаңқа бұлшықетте жұқа микроөскiндер тәртiпке келтiрiлген шоғырлар құрады, қалың миозин өскiндерiмен өзара iс-қимыл жасайды. Көптеген жасушаларға, плазмолемма астында орналасқан ақтық тор қоюланған аймаққа тән. Микроөскiндер бұлшықет жасушаларының жиырылуын, цитоплазма мен плазмолемма ақтық торы байланысын қамтамасыз етiп, цитоплазма iшiндегi тұрақты қосындылар тасымалдайтын көпiршiктердi, басқа құрылымдарды ауыстырып отырады; жасушалардың белгiлi қаттылығын қамтамасыз етедi; цитоплазманы бөлу үшiн жиырылғыш тартылуын қалыптастырады; кейбiр тұрақты қосындылардың негiзiн құрады; жасушааралық қосындылар құрылымын құруға қатысады.







42-сүрет. Кірпікшелер құрылымы:

А-жалпы сызба; Б мен В- аксонема мен негізгі денешіктің көлденең кесіндісі; 1- плазмалық жарғақ; 2- микротүтікшенің шеткі және 3- орталық дуплеттері; 4- микротүтікшенің триплеттері; 5- орталық триплеттің негізгі денешігі; 6- галло; 7- тамыр жіпшесі; 8- цитоплазма; 9- микротүтікшенің орталық құрылымы; 10 мен 11- микротүтікшенің аксонеманың жоғарғы, төменгі бөлігінің жарғаққа бекіген аппараты; 12- диниен сабы; 13-нексин көпірі; 14-орталық қабық; 15-тарамдалған тістері; 16-18- шеткі микротүтікшелер.


41-сүрет. Микротүтүкшелер құрылысы:

1-протоөскіндер құратын тубулин мономералары; 2-микротүтікшелер; 3- микротүтікшелер шоғыры



Аралық өскiндер химиялық жағынан берiк, орнықты, қалыңдығы 10нм-ге жуық ақуыз жiпшелерi, құрылысы әр түрлi жасушаларда ұқсас болғанымен, басты айырмашылығын молекулалық массасынан, химиялық қасиетiнен көруге болады. Иммуноцитохимиялық әдiс антиденешiктермен аралық өскiндердiң әр түрлi класстарын көрсетедi. Аралық өскiндер класында ұқсастық табылып, қатерлi iсiк жасушалары қай ұлпаға жататыны белгiленiп, оны емдеу, диагноз қою жолдары анықталды. Олар мына негiзгi қызметтердi атқарады: құрылымдық - ұстап тұру, тiректiк, цитоплазмада белгiлi орындарға тұрақты қосындыларды бөлудi қамтамасыз етедi; ұлпалар жасушалары арасында пiшiн бұзылуы күшiн бiркелкi бөлудi қамтамасыз етiп, кейбiр жасушалар бұзылуын тежейдi; мүйiз заттар құруға қатысады; нейрон өсiндiлерi түрiн бiрқалыпты, бұлшық ет мысжiпшелерiн (миофибриллы) ұстап тұрады, оларды плазмолеммаға бекiтедi, ол оның жиырылуын қамтамасыз етедi.

Цитоплазманың тұрақсыз қосындылары, уақытша құрамбөлiктерi, жасушаның зат алмасуынан жиналатын өнiмдерге байланысты болып, қоректiк, секреттiк, экскреттiк (сыртқа шығарылатын зат), бояутектiк (пигменттiк) деп бөлiнедi. Қоректiкке май, көмiрсу, ақуыздар жатады.

Ақуыздық қосындыларға әдетте жұмыртқа жасушаларыңдағы және дамудың ертерек кезіндегі ұрықтардың жасушаларында байкалады. Ақуыздың бұл қоры ұрықтың дамуына қажет. Ақуыз маймен және полисахаридтермен бірге коректік заттардың негізгі бір түрі.

Май қосындылары барлық жасушаларда болады. Май цитоплазмада ұсақ тамшы күйінде жиналады. Май қосындыларының мөлшері түрлі жасушаларда түрліші болады. Кейбір жасушаларда май қосындылары өте аз болады және заттардың алмасу процесінде өз керігіне пайдаланады, ал қайсыбір жасушаларда, мысалы дәнекер ұлпасының май жасушаларында, амфибий мен балықтар бауырынын эпителийінің жасушаларында көпшілігінің цитоплазмасында май тамшылары көп болады.

43-сүрет. Тұрақсыз қосындылардың жіктелуі

Май цитоплазманың негізгі затында жиналады. Патологиялық процестердің салдарынан да май қосындылары көп жиналуы жиі байкалады.

Көмірсу қосындылары жануарлар жасушаларында көбінесе гликоген күйінде кездеседі. Гликоген көлденен салалы бұлшық ет талшықтарының цитоплазмасында, бауыр жасушаларында, нейрондарда көп болады. Гликоген жасушаның энергия көзі. Гликоген гранулалары цитоплазмада ғана емес жасушалардың көпшілігінің ядроларында да жиналатынын электрондық

микроскоп анықтады. Гликогеннің синтезі тегіс эндоплазмалық тордың қатысында жүреді. Өсімдіктер жасушаларында полисахаридтердің ішіндегі көп тарағана крахмал.






44-сүрет. Бауыр жасушаларындағы тұрақсыз май қосындылары:

1-липоид түйiршiктерi; 2-бауыр жасушаларының ядросы


45- сүрет. Бауыр жасушаларындағы тұрақсыз гликоген қосындылары:

1-бауыр жасушалары, 2-цитоплазмадағы гликоген түйіршіктері, 3-ядро мен ядрошық, 4-қылтамырлар (капиллярлар)


Экскреттер- тіршілік процестеріне қатыспайтың алмасу өнімдер, зиянды заттар ретінде организмнен шығарылуға тиісті.







47-сүрет. Меланоциттердегі бояутек (пигмент) қосындылары: 1-ядро , 2-цитоплазмадағы бояутек қосындылары


46-сүрет. Бақа жұмыртқажасуша- сындағы сарыуыз қосындысы: 1- жұмыртқажасушасының қабығы, 2-цитоплазмадығы тұрақсыз қосынды - сарыуыз түйіршіктері.



Секреттер- бездік жасушалардың бөлетін өнімдері. Секреттің құрамында организмнің қызметіне қажет ерекше маңызы бар заттар болады. Ішкі секреция бездерінің жасушаларының секреттері гормондар. Ас қорыту жүйесінің бездерінің жасушаларында тамақты қорытыға қатысатын ферментер болады. Секреттік қосындылар өздерінің химиялық құрамы жағынан ақуыздар, полисахаридтер, сол сияқты липопротеидтер мен гликопротеидтер және басқа құрделі қосындылар.

Пигменттік қосындылар дегеніміз жасушада жиналатын, оған түс беретін бояғыш заттар. Пигменттердің түрі көп. Меланин деп аталатын қара немесе қоныр пигменттердің манызы үлкен. Терінің, шаштың түсі осы пигментке байланысты, организмді ультракүлгін сәулелердін зиянды әсерінен қорғайды.