Бас қаңқасы


Мақсаты: Бас сүйектерінің құрылысын және олардың әр түрлі жануарлардағы ерекшеліктерін зерттеп оқу.

Бас қаңқасы бір-бірімен тұтаса байланысқан жалпақ сүйектерден құралған. Бұл сүйектер организмге тіршілік үшін өте қажетті, көптеген мүшелерді қоршап, қорғап тұрады.

Бас сүйектері негізінен ми сауыты мен бет бөлімі болып екіге бөлінеді.

Шүйделік сүйек.- ми сауытының артқы және төменгі қабырғаларын түзеді. Бұл сүйек төмендегідей бөліктерден құралған:

1. Шүйделік сүйек денесі, немесе негізгі бөлік

2. Қос бүйірлік бөлік

3. Шүйделік қабыршақ

Аталған бөліктер ми мен жұлынды өзара жалғастыратын шүйделік үлкен тесікті шектеп жатады.

Негізгі бөлік - немесе шүйделік сүйектің денесі ми сауытының астыңғы жағында орналасқан. Оның ішкі беті ойыс, ал сыртқы беті дөңес болып келеді.

Шүйделік қабыршық- қос бүйірлік бөліктен жоғары орналасады. Оның сыртқы беті желкелік қыр арқылы желке және төбелік бөліктерге бөлінеді. Ірі қара малдағы маңдай сүйек пен мүйіздік өсінділердің жақсы жетілуіне байланысты желкелік қыр тек желкелік сызық түрінде ғана сақталған.

Шүйделік қабыршықтың төбе бөлігімен сыртқа сагитальдік қыр өтеді.

Сына тәрізді сүйек- денеден екі жұп (самайлық және көздік) қанаттан және жұп қанат тәрізді өсіндідіен тұратын тақ сүйек.

1 Кесте Сына тәрізді сүйектің құрылысы

Денесі

Самайлық қанаттар

Көздік

Қанаттар

Қанат тәрізді

өсін-ділер

Сыртқы беті

Ішкі милық беті

Бүйір беті

Ішкі милық беті

Еттік төмпешік

1.Гипофиздік шұңқыр (түріктік ершік)

2.Көру тесігі

Бас сүйектік шұңқыр

1.Көздік саңлау

2.Дөңгелек тесік

3.Овальдік тесік

Ол көздіктің медиальдік қабырғасын және ішкі бетімен бас сүйектік шұңқырды жасауға қатысады. Медиальдік және латеральдік пластинкалары жылқыда және итте қанаттық өзекті түзеді

Ірі қара малда, шошқада көздік және дөңгелек тесіктер бірігіп, көздік дөңгелек тесікті түзеді.

Қанат тәрізді сүйек- жұқа пластинка тәрізді жұп сүйек. Ол сына тәрізді сүйектің қанатты өсіндісі мен таңдайлық сүйектің тік пластинкасына жабысып тұрады.

Самайлық сүйек. Бұл сүйек тепе-теңдік және есту мүшелерінің қаңқасын түзеді.

2 Кесте Самай сүйегінің құрылысы

Қабыршақ

Тас бөлігінің медиальдік бөлігі

Дабылдық бөлігі

Емізікше бөлігі

1.Шықшыттық өсіндісі, самайлық қыр

Ішкі дыбыстық өтіс, беттік өзек

Сыртқы дыбыстық өтіс, қуысты дабылдық сүйек, біз тәрізді өсінді, еттік өсінді

2.Буындық төмпешік, төменгі жақтық шұңқыр

Су өтісінің тесігі, ұлу өзекшесінің сыртқы тесігі

Тастық бөліктің ішкі беті жоғарыдан төмен қарай өтетін тастық бөліктік қыр арқылы ортаңғы және артқы бас сүйектік шұңқырды жасауға қатысатын екі бетке (ростральдік және милық) бөлінеді.

Төбеаралық сүйек- тек жас төлдерде жақсы білінеді . Өсе келе бұл сүйек шүйделік және төбелік сүйектермен тұтасып кетеді.

Төбелік сүйек- пішіні жалпақ келген жұп сүйек. Төбелік сүйек самайлық шұңқырды жасауға қатысады.

Маңдайлық сүйек- ми сауытының төбесін құрайтын жұп сүйек. Ол маңдай қабыршықтан, көздік және мұрындық бөліктерден тұрады.

Ірі қара малдың маңдайлық қабыршығында жақсы жетілген мүйіздік өсінділер болады.

Оң және сол маңдайлық қабыршықтар бір –бірімен сагитальдік жиегі арқылы байланысып, маңдайлық тігіс түзеді.

Қабыршықтан латеральдік бағытта беттік өсінді шығады. Ол қабыршықтың латеральдік жиегін екіге: көздікүстілік және төбелік бөліктерге бөледі.

Қабыршықтың көзүстілік жиегінде көзүстілік тесік болады.

Маңдайлық қабыршықтың өзі ішкі және сыртқы пластинкалардан құралған. Осы екі пластинкалардың аралығында маңдайлық қойнау жатады.

Маңдайлық сүйектің беттік өсіндісі жылқыда , ірі қара малда, ұсақ малда беттік доғамен жалғасады. Ал шошқа мен итте ол беттік доғаға жетпейді.

Торлы сүйек- үш пластинкадан және жұп шытырманнан тұрады.

1.Тесікті пластинка

2.Тік пластинка

3.Көздік пластинка

Бет сүйектері - бастың бет бөлімінде ас қорыту, тыныс алу жүйелерінің бастапқы бөліктері және иіс сезу, көру мүшелері орналасады.

Мұрындық сүйек. Мұрындық сүйектің сыртқы беті дөңес болып келеді, ішкі бетінде дорсальдік мұрындық кеуілжір бекітілетін торлы қыр болады.

Көзжастық сүйек, бір –бірімен тік бұрыш жасай орналасқан беттік және көздік бөліктерден тұрады. Сүйекттің беттік бөлігі жалпақтанып келіп, мұрын қуысының бүйірлік қабырғасын құрауға қатысады.

Көздік бетінің шеткі жиегіне қарай көз жасы қабының шұңқыры жатады. Онда көзжастық өзегімен жалғастыратын көзжастық тесік болады.

Жоғары жақ сүйек мұрын қуысының бүйір қабырғасын, ауыз қуысының төбесін құрауға қатысады.

Соқалық сүйек- жұқа, ұзынша келген тақ сүйек. Ол алдыңғы ұшымен мұрын қуысының түбіндегі қырға жалғасады. Ол мұрын қуысының артқы тесігі-хоана арқылы өтіп, оны тең екі бөлікке бөледі.

Тұмсықтық сүйек- жоғары жақ сүйегінің алдында орналасқан жұп сүйек. Оның денесі, альвеолярлық, мұрындық, таңдайлық өсінділері, еріндік және таңдайлық беттері болады. Оң және сол жақ альвеолярлық өсінділер бір-бірімен өзара байланысып, альвеолярлық доға түзеді.

Шықшыттық сүйек. Шықшыттық сүйекте латеральдік және көздік беттері болады.

Сүйектің латеральдік бетінде ірі қара мен жылқыда үлкен шайнау еті бекитін бет қыры көрінеді. Шықшыттық сүйектің самайлық өсіндісі, самайлық сүйектің шықшыттық өсіндісімен жалғасып, беттік доғаны түзетін самайлық өсіндісі болады.

Төменгі жақ сүйек- денеден және бұтақтан тұратын жұп сүйек. Төменгі жақ сүйектің денесі тұмсықтық және ұрттық бөліктерден тұрады.

Ұрттық бөліктің сыртқы жағында иектік тесік болады. Оның вентральдік жиегінде беттік тамырлық ойық көрінеді. Дененің бұтаққа өтетін жерін төменгі жақ сүйек бұрышы деп атайды. Бұтақ дорсальдік жағына төменгі жақ сүйектік ойық арқылы тәждік және айдаршықтық өсінділерге бөлінген.

Айдаршықтық өсінді арқылы төменгі жақ сүйек самайлық сүйектің беттік өсіндісімен буын арқылы байланысады.

Тіластылық сүйек- денеден үлкен кіші мүйіздіктерден және бірнеше бұтақтардан тұратын тақ сүйек. Ол жақаралық кеңістікте орналасқан.

Танаулық сүйек- Бұл негізінен шошқа танауында ғана кездесетін тақ сүйек. Ол тұмсықтық сүйек денесіне бекиді.

Бас қаңқаларының мал түліктеріне байланысты ерекшеліктерін оқып үйреніңіздер.

Бақылау сұрақтар:

1. Малдың бас сүйегі қандай бөлімдерден тұрады?

2. Ми сауытының төбесін құрайтын сүйектерді атаңыз.

3. Қандай сүйектер ми сауытының бүйір қабырғасын құрайды?

4. Қандай сүйектер ми сауытының алдыңғы қабырғасын құрайды?

5. Ми сауытының артқы қабырғасы қандай сүйектерден құралған?

6. Ми сауытында кездесетін тесіктерді көрсетіңіз?

7. Қандай сүйектерден мұрын қуысының түбін, ауыз қуысының төбесін құрайды?

8. Жоғары жақ сүйегі бөлімдерін атаңыз?

9. Төменгі жақ сүйегінің құрылысы қандай?