ҚАТАҢ АЗЫҚТАРДЫҢ САПАСЫН АНЫҚТАУ


Сабақтың мақсаты:студенітерді қатаң азықтарды дайындау технологиясымен таныстыру.

Әдістемелік нұсқау:.Пішен күйіс малын қыс айларында азықтандыратын негізгі азықтардың бірі. Жоғары сапалы пішен протеинге, минералды элеметтерге, каротинге, Д, К, В тобының витаминдеріне бай келеді. 1 кг құнарлы пішенде 0,42-0,52 азық өлшем бірлігі, 52-72 грамм қорытылатын протеин, 50 грамға дейін қант, 40-50 мг каротин болады. Мұндай пішен күйіс малының рационына 20-25 пайыз немесе әрбір сиырдың тірідей массасына шаққанда кем дегенде 1 кг мөлшерінде енгізілгенде ғана ас қорыту үдерісі қалыптыжүреді. Пішен негізінен екпе шөптер егісі мен табиғишабындықтардан орылып, дайындалады. Қоректік жұғымдылығы: 1) ботаникалық құрамына, 2) өсіп-өну жағдайына, 3) қандай өсу кезеңінде орылғанына, 4) дайындау технологиясына, 5) анықтау сапасына тығыз байланысты. Ботаникалық құрамына байланысты пішенмынадай түрлерге бөлінеді:

- бұршақты протеин мен Са көп;

- дәнді (қантқа бай);

- бұршақты дәнді, табиғи шабындық пішені.

Шөптің бір ғана түрінен дайындалған пішеннің химиялык құрамы қарапайым (бұршақты немесе дәнді). Ал бұршақты-дәнді өсімдіктердің пішені неғұрлым жұғымдырақ келеді.

Шөпті кептіру барысында өз бойындағы ылғалмен бірге жинақталған қоректік заттарын да жоғалтып алуы мүмкін.Орылған шөпте алғашқы кезеңде клеткалар қосымша жинақталған қоректік заттар қоры есебінен тіршілік ете береді. Бұл кезең сола бастаған өсімдік бойындағы ылғалы 45-55 пайыз кемігенше созылады. Бұны ашыту кезеңі деп атайды. Мұндай жағдайда қоректік заттар қоры өте тез шығындалып, азая түседі.

Мысалы, өсімдік тәулігіне1пайыз құрғақ затын жоғалтады (негізінен қант мөлшері есебінен).

Ашыту кезеңі ұзара түскен сайын протеин құрамы да өзгереді: амидтер мөлшері көбейіп кетеді де протеин нұқсан келтіреді.

Сола бастаған өсімдік каротині азайып, пішен азықтық жұғымдылығын төмендетеді.

Сондықтан пішенді тез кептіру үшін оны жаныштап алған жөн. Бірақ шөптің жапырағы мен гүлдері түсіп қалмауы үшін оны бойындағы ылғалы кемінде 45-55 пайыз сақталатындай дәрежеде қопсытады.

Кептірілген пішеннің жоғалтқан қатты заты 21 пайызға, азыктық өлшемі 42 пайызға, қорытылатын протеин 34 пайызға жетеді. Ал жауын-шашынға ұшыраса, бұл шығын арта түседі. Пішенді шабындықта кептірудің тиімділігі - күн көзі әсерінен пішендегі эргостириннен Д витамині түзіледі. Осымен мал кыстан шыға алады. Қосымша желдеткіш қолданып кептірілген пішеннің сапасы мен қоректілігі артады (протеин шығыны 1,5 есе кемиді). Ылғалдылығы 15-17 пайызға дейін кемітілген кептірілген пішен сарайда, қалқалы бастырмада тайланып сақталады.

Ботаникалық құрамын анықтау үшін 100-300 г тексеріледі: дәнді өсімдіктер, бұршақты өсімдіктер, әр түрлі азықтық шөптер, арам шөп, жеуге жарамсыз шөптер, улы және зиянды шөптер 1 пайыздан аспауы керек (Мемлекеттік стандартты көрсету МС-87).

Керекті құрал-жабдықтар.

1. Кептіргіш шкаф,

2. Стакан,

Істелетін жұмыс:

ПІШЕН САПАСЫН КӨЗБЕН БОЛЖАУ

Шалғындық шөп жасыл түсті болып келеді (ақшыл жасылдан қарақошқыл жасылға дейін). Көп кептірілген және көп сақталған шөп өзінің жасыл түсін жояды. Жауында дайындалған пішеннің түсі қоңырлау болып келеді. Пішен иісі шөптің жиналған мерзіміне жиналу жағдайына, кептіру тәсіліне, сақталуына байланысты. Жақсы пішен тамаша иісті болып келеді. Ескі пішеннің иісі кетеді. Дұрысы сақталмаған пішеннен нашар немесе сасық иіс шығады. Пішен иісін білу үшін 50-100 г пішенді стақанға салып, ыстық су құяды да, стақанды шынымен жабады, 2-3 минуттан кейін иісті білуге болады.

ЖИНАЛАТЫН УАҚЫТЫ

Пішен гүлдену кезеңінде, орылып жиналады, Бидай тұқымдастарының көбінің басында дәндері болмай гүлдері болғанда, ал бұршақ тұқымдастары толық гүлденген кезде шалғыға салады.

ЫЛҒАЛДЫҒЫН

5 г пішенді плюс 130°-та 40 минут кептіріп (ауытқуы плюс-минус 1 пайыз) жылдам анықтауға болады. Шаруашылық жағдайында пішен ылғалдылығын қолмен анықтайды; қолмен иленген пішен қатқыл тиіп, сықырласа, ылғалдылығы жоғары пішенді есуге болады. Жазда пішен ылғалдылығы 17 пайыз, ал қыста - 20 пайыздан аспауы қажет.

БҰЗЫЛҒАНДЫҒЫНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ

-түсінің қараюы, көгеруі, бал исінің пайда болуы. Пішеннің көгеруін, көк түсінің караюын маяның ортасына таман жерін тексеріп біледі.

1 тапсырма. Пішенді шаруашылық керсеткіштері бойынша бағалау

2 тапсырма 2.Маядағы шөптің көлемін аныктау

Жұмыстың нәтижесі.1 тапсырма.

Көрсеткіштер

Бағалауы

ГОСТ бойынша талаптар

1

2

3

1. Ботаникалық кұрамы (пайыз):

а) бұршак тұқымдас

б) астық тұқымдас

Кестенің жалғасы

в) өлең шөп

г) желінетіні немесс желінбейтіні

д) улы шөптер

2. Түрі

3. Иісі

4. Дайындау кезеңі (гүлденгенге дейін, гүлденгеннен кейін)

5. Жапырақтануы

6. Ылғалдылығы

7. Бұзылғаны (шіріген, иістенген)

8. Пішеннің сапасы туралы қорытынды

9. Класс (I, II, III)

10. Классыз

11. Пішеннің тұрақты






Жұмыстың нәтижесі.2 тапсырма

Көрсет-кіштер

Ені

Ұзындығы

Асырма

Көлемі

Салмағы

Қатаң азықтық корын аныктау үшін маядағы пішенді өлшеп, оның көлемін шығарады

1 Биік үйілген мая (енінен биіктігі ұзын)

2 Тік үйілген мая (биіктігі орташа және аласа)

0 = (Ах 0,52 - Е х 0,44) Е х Ұ

3. Жалпақ үйілген маялар:

Ө=(Ах0,52–Ех6,55)Ех Ұ

4. Шошақ үйілген мая

Ө=((АхЕ)/4)хҰ

мұндағы:

А - асырмасы, м;

Е - ені, м;

Ұ - ұзындығы, м

Бақылау сұрақтары:

1.Пішеннің химиялық құрамына кіретін элементтер?

2.Пішен күиіс малдарының рационының неше пайызын құрайды?

3. Пішенді ашыту кезінде не байқаладв?

4. Ботаникалық құрамын қалай анықтайды?

5. Ылғалдылығын қалай анықтайды?

Әдебиеттер: 7,8 ( негізгі)